Nỗi niềm giống lúa bị "ghẻ lạnh" và lối thoát làm nguyên liệu vàng

Có thời điểm, giống lúa IR50404 (thường gọi tắt là lúa 504) rơi vào cảnh "ghẻ lạnh" chưa từng có trên thị trường. Nhiều ghe thu mua lúa rải khắp các kênh rạch miền Tây thậm chí còn treo bảng thẳng thừng: "Lúa 504 xin đừng gọi". Mặt hàng gạo này từng bị dán nhãn "hạng bét" do hạt cơm khô, xốp, không hợp khẩu vị ăn tươi của đa số người dùng.

Ngành nông nghiệp cùng chính quyền các tỉnh ĐBSCL từng liên tục khuyến cáo bà con giảm tối đa diện tích trồng lúa 504, khống chế dưới 15-20% để tránh nguy cơ dư thừa, "được mùa mất giá".

Thế nhưng, dòng lúa thuần sinh trưởng ngắn ngày này chưa bao giờ hoàn toàn mất đi sức sống. Chính nhược điểm cơm khô xốp lại biến 504 thành "vua" trong ngành chế biến thực phẩm. Hạt gạo 504 sở hữu hàm lượng amylose cao, trở thành nguyên liệu "vàng" không thể thay thế cho các lò làm bún, bánh phở, hủ tiếu, bánh tráng, làm bia hay bánh quy. Đặc biệt, tại các quán ăn bình dân hay bếp ăn công nghiệp, cơm chiên Dương Châu, gạo 504 cực kỳ được ưa chuộng nhờ đặc tính chiên săn, không vón cục và nở nhiều.

Nói về sự dịch chuyển này, ông Nguyễn Văn Thơi (Tám Thơi, Tây Ninh), một nông dân dạn dày kinh nghiệm chia sẻ: "Bây giờ người ta chuyển sang trồng lúa chất lượng cao nhiều, giống 504 chỉ còn rải rác vài chục mẫu ở địa phương. Trước kia năng suất có thể đạt 7-8 tấn, thậm chí 9 tấn/ha, nhưng giờ do giống thoái hóa, ít được công ty nhân giống chuẩn nên năng suất còn khoảng 5,5-6 tấn/ha. Tuy nhiên, lúa 504 vẫn có đầu ra nội địa rất đều đặn. Lái từ Đồng Tháp, An Giang lên thu mua lúa tươi về xay xát làm nguyên liệu chế biến bún, bánh phở. Nhờ giá lúa ổn định ở mức trên 6.000-6.400 đồng/kg, nông dân vẫn có nguồn thu nhập cầm chắc trong tay".

Sức hút "nồi đồng cối đá" giữa vòng xoáy chi phí

Chuyên gia Khuyến nông PGS.TS Mai Thành Phụng từng cho rằng lúa IR50404 là cây “nồi đồng cối đá”. Đại ý, giống lúa này có sức sống cực kỳ bền bỉ, thích nghi tốt với mọi điều kiện đất đai khắc nghiệt (đất phèn, đất nghèo dinh dưỡng), lúa 504 thời gian sinh trưởng ngắn (85–100 ngày), cho năng suất cao và ổn định (6–8 tấn/ha) dù chi phí đầu tư phân thuốc rất thấp.

Trong bối cảnh giá phân bón và vật tư nông nghiệp đồng loạt "leo thang" thời gian qua, ưu điểm "dễ tính" của lúa 504 lại càng phát huy tác dụng. Với thời gian sinh trưởng ngắn chỉ từ 85-90 ngày, lúa 504 rất ít ăn phân, kháng sâu bệnh tốt, giúp bà con tiết kiệm đáng kể chi phí đầu vào và công chăm sóc.

Xác nhận thực tế này trên cánh đồng, anh Nguyễn Hoàng Anh, nông dân trồng lúa tại Tứ giác Long Xuyên (An Giang), cho biết: "Ở chỗ tôi nông dân vẫn còn trồng lúa 504 khá nhiều, nhất là vừa qua phân, thuốc lên giá cao. Người làm vài chục công lúa thì cũng dành chục công trồng 504 chứ không bỏ hẳn. Thương lái vẫn vô thu mua bình thường, có đợt họ còn tranh nhau mua vì nhu cầu làm nguyên liệu lúc nào cũng có. Trồng giống này vừa nhẹ tiền phân thuốc, vừa dễ làm, lại có lời ổn định nên bà con vẫn chuộng lắm".

Đồng quan điểm đó, anh Nguyễn Thanh Phong - người có hơn chục năm gắn bó với đồng ruộng ở Tứ giác Long Xuyên (An Giang) cũng gật gù: "Mấy vụ trước thấy người ta trồng lúa thơm có giá, tôi bon chen làm theo nhưng tiền phân thuốc tăng gấp rưỡi, lúa lại hay đổ ngã. Quay lại gieo 504, nhẹ chăm hẳn! Chi phí giảm gần một nửa, cây lúa vẫn xanh rì, cứng bắp. Làm giống này tuy không 'sang' nhưng đêm ngủ ngon giấc vì cầm chắc tiền lời". Hiện mỗi vụ lúa trong năm anh Phong trồng khoảng 1ha lúa 504.

Hiện tại, giá lúa tươi IR50404 thu hoạch tại ruộng dao động 6.800-7.200 đồng/kg. Mặc dù mức giá không cao ngất ngưởng như các dòng lúa thơm cao cấp nhưng biên lợi nhuận an toàn và chi phí thấp khiến lúa 504 tiếp tục khẳng định triết lý "ăn chắc mặc bền" của người nông dân ĐBSCL.