Bước phi nước đại

Trong dịp đầu năm mới Bính Ngọ 2026 này, khi về Vạn An, vùng đất từng là kinh đô Vạn An của vua Mai Hắc Đế người dân như đi ngược dòng thời gian để tìm lại một nhịp chuyển động lớn của dân tộc.

Sáng đầu xuân, sương còn bảng lảng trên sông Lam. Núi Hùng Sơn đứng đó, trầm mặc, nhưng trong lòng nó là những lớp trầm tích của một thời chinh chiến. Những bậc đá dẫn lên đền Vua Mai mòn bởi dấu thời gian. Một cụ già trông coi đền nói khẽ, như nói với chính mình: “Đất này, ngày xưa là đại bản doanh. Không phải chỗ ngẫu nhiên”.

Câu nói ngắn, nhưng gợi ra cả một bản đồ chiến lược của hơn mười ba thế kỷ trước.

Hơn mười ba thế kỷ trước, vùng Sa Nam, Vạn An (xã Vạn An, tỉnh Nghệ An) dưới ách đô hộ của nhà Đường, sưu thuế, lao dịch, cưỡng bức và áp bức diễn ra khắp nơi. Những người nông dân, phu gánh vải, thợ săn, ... sống trong cảnh lầm than.

Trong bối cảnh đó, chàng trai Mai Thúc Loan vừa tinh thông võ nghệ, vừa am hiểu lòng dân đã quan sát và thấu hiểu sức chịu đựng của dân chúng.

Năm Quý Sửu (713), Mai Thúc Loan dựng cờ khởi nghĩa tại Rú Đụn, Hùng Sơn. Cuộc khởi nghĩa nhanh chóng lan rộng, tập hợp hàng vạn nghĩa sĩ từ Hoan Châu, Ái Châu và các vùng phụ cận. Theo các tài liệu còn lưu giữ, Mai Thúc Loan còn thiết lập liên minh với các lực lượng bên ngoài như Lâm Ấp, Chân Lạp, Kim Lân, tạo nên một liên quân thủy, bộ vững mạnh, hiếm thấy trong lịch sử các cuộc khởi nghĩa Bắc thuộc.

Tháng 4 năm 713, Mai Thúc Loan xưng đế, lấy hiệu Mai Hắc Đế. Ông ban hành các chính lệnh: bãi bỏ sưu thuế, chấm dứt cống nạp, phân ruộng cho dân làng tự cày cấy hưởng thụ. Những chính sách này khác hẳn các cuộc nổi dậy cục bộ trước đó và đặt nền móng cho một chính quyền tự chủ, có quân đội, bộ máy hành chính và khả năng tổ chức.

Khác với nhiều vị lãnh tụ nổi dậy chỉ tập trung vào tấn công quân địch, Mai Hắc Đế chú trọng chiến lược phòng thủ và hậu cần. Ông chọn vùng Sa Nam, Vạn An làm kinh đô, với địa thế thuận lợi: phía trước là sông Lam như hào nước, phía sau là núi rừng nguyên sinh làm bình phong; thung lũng rộng làm nơi dự trữ lương thực và huấn luyện quân; các đồn trại xung quanh tạo thế liên hoàn bảo vệ trung tâm căn cứ.

Cuộc khởi nghĩa thành công là minh chứng của tinh thần "ngựa phi nước đại". Mai Hắc Đế đã khai thác ưu thế địa hình, tổ chức liên minh với lực lượng ngoại bang, xây dựng tuyến phòng thủ nhiều tầng. Sông Lam trở thành hào nước tự nhiên; núi rừng Hùng Sơn vừa là bình phong, vừa là nơi tập luyện quân sự. Các đồn trại quanh thành tạo ra thế liên hoàn, khiến quân địch khó xâm nhập. Đó là một cách suy nghĩ chiến lược vượt trội so với các cuộc khởi nghĩa trước đó, nơi thường chỉ tập trung vào một trận đánh lớn mà thiếu chuẩn bị hậu cần và tổ chức lâu dài.

Cụ Nguyễn Xuân Phúc, người trông coi đền Vua Mai, chia sẻ: “Ngày xưa, đất này là trung tâm một cuộc đánh lớn. Mỗi tảng đá, ngọn núi đều là phần của hệ thống phòng thủ”.

Ông Vương Hồng Thái, Chủ tịch xã Vạn An (Nghệ An) nhận xét: “Khu di tích không chỉ thờ cúng, mà còn là chứng tích tư duy quốc gia rất sớm, biết tổ chức lực lượng, chọn địa điểm chiến lược, và hình thành một chính quyền tự chủ”.

Di tích, dân gian và tinh thần còn lại

Năm 722, nhà Đường huy động lực lượng lớn, chia làm nhiều đạo tiến công thành Vạn An. Quân Mai Hắc Đế chiến đấu ngoan cường nhưng không chống nổi đội quân tổ chức tốt, có trang bị vượt trội. Thành Vạn An thất thủ, nghĩa quân tan rã, và Mai Hắc Đế rút vào rừng sâu, qua đời vì bệnh.

Dù thất bại, họ giữ vững tinh thần, tiếp tục truyền lại câu chuyện ngựa phi nước đại của vị vua áo vải. Nhờ đó, dòng chảy lịch sử Việt Nam chuyển tiếp sang hàng loạt cuộc khởi nghĩa tiếp theo như Phùng Hưng, Dương Đình Nghệ, Ngô Quyền ...

Lễ hội đền Vua Mai từ ngày 13 đến 15 tháng Giêng hàng năm là dịp để du khách, con cháu chiêm bái, tưởng nhớ và học hỏi tinh thần phi nước đại của Mai Hắc Đế. Những câu chuyện dân gian, bài hát, tục ngữ liên quan tới ông vẫn còn lưu truyền, nhắc nhở thế hệ hôm nay về lòng dũng cảm, tinh thần tự chủ và khả năng bứt phá trong những thời khắc quyết định.

Cụ Nguyễn Xuân Phúc nhấn mạnh: “Giữ đền là giữ cho người ta nhớ đã từng dám đứng thẳng”.

Năm Bính Ngọ, nhìn về Vạn An, để nhớ về vị vua có nhịp phi nước đại trong dòng chảy lịch sử Việt Nam. Nhịp đi ấy là biểu tượng cho tinh thần tự chủ, bứt phá và dấn thân, những giá trị mà bất cứ thế hệ nào cũng cần học hỏi.